W listopadzie 2020 roku zorganizowali\u015bmy dwa szczeg\u00f3lne wydarzenia: debat\u0119 pt. „Stolpersteine – kto, kogo i dla kogo upami\u0119tnia?” z udzia\u0142em Ramony Br\u00e4u, Miko\u0142aja Grynberga, Anny Mak\u00f3wki-Kwapisiewicz i Agaty Ganiebnej oraz webinar dla artyst\u00f3w wok\u00f3\u0142 Arolsen Archives, czyli centrum dokumentacji los\u00f3w ofiar re\u017cimu narodowosocjalistycznego oraz os\u00f3b ocala\u0142ych.<\/p>\n
Oba skupia\u0142y si\u0119 na zagadnieniu Stolpersteine i planowanym ich umieszczeniu przy naszej siedzibie, dawnym Domu Oppenheim\u00f3w we Wroc\u0142awiu. Jeszcze w 2020 roku, we Wroc\u0142awskim Niezb\u0119dniku Kulturalnym ukaza\u0142 si\u0119 tekst Karoliny Jary po\u015bwi\u0119cony tym zagadnieniom. Zach\u0119camy do lektury!<\/p>\n
___________________ \u201eStolpersteine\u201d w j\u0119zyku niemieckim oznacza \u201ekamienie, o kt\u00f3re si\u0119 potykamy\u201d. To niewielkie pomniki dla ofiar nazizmu wmurowane w chodnik przed domem, kt\u00f3ry by\u0142 ich ostatnim miejscem zamieszkania. Betonowe kostki o wymiarach 10 na 10 cm s\u0105 pokryte mosi\u0119\u017cn\u0105 p\u0142ytk\u0105, na kt\u00f3rej wyryte jest imi\u0119, nazwisko, data urodzin i \u015bmierci oraz jej miejsce.<\/p>\n Idea jest bardzo prosta i budzi ogromne emocje, o czym przekona\u0142 si\u0119 ten, kto spotka\u0142 przypadkiem na swojej drodze taki kamie\u0144, zatrzyma\u0142 si\u0119 i pochyli\u0142 nad losem konkretnej osoby, czasem nawet ca\u0142ej rodziny. W tym tkwi si\u0142a projektu: ka\u017cda kostka to cz\u0142owiek, a my stoimy przed jego domem, kt\u00f3ry musia\u0142 opu\u015bci\u0107, przewa\u017cnie zostaj\u0105c zes\u0142anym na \u015bmier\u0107.<\/p>\n Projekt budz\u0105cy kontrowersje Ten nietypowy spos\u00f3b upami\u0119tniania od pocz\u0105tku budzi\u0142 kontrowersje w samych Niemczech. Przeciwko k\u0142adzeniu kamieni sprzeciwiali si\u0119 nie tylko przedstawiciele skrajnej prawicy, ale tak\u017ce w\u0142a\u015bciciele dom\u00f3w, przed kt\u00f3rymi mia\u0142y znale\u017a\u0107 si\u0119 kostki w obawie przed obni\u017ceniem warto\u015bci nieruchomo\u015bci. W kilku miastach, w tym w Monachium, sprzeciw wyrazi\u0142y nawet tamtejsze gminy \u017cydowskie, argumentuj\u0105c, i\u017c Stolpersteine<\/i> uw\u0142aczaj\u0105 pami\u0119ci ofiar Holocaustu. Przyczyn\u0105 jest wmurowanie ich w chodnik, co wi\u0105\u017ce si\u0119 z deptaniem po nich i mo\u017cliwym zabrudzeniem przez ludzi i zwierz\u0119ta.<\/p>\n Zawi\u0142e procedury<\/b><\/p>\n Wroc\u0142aw by\u0142 pierwszym polskim miastem, w kt\u00f3rym pojawi\u0142y si\u0119 Stolpersteine<\/i> i do dzi\u015b mamy ich najwi\u0119cej w kraju, bo a\u017c trzyna\u015bcie. Pierwszy zosta\u0142 po\u015bwi\u0119cony Edycie Stein (w 2008 roku przy ulicy Nowowiejskiej). W 2016 roku pojawi\u0142y si\u0119 kamienie z inicjatywy cz\u0142onk\u00f3w rodzin Zorek (ulica Jedno\u015bci Narodowej 95) i Treitel (ulica \u015awidnicka 39), w 2019 kolejne sze\u015b\u0107 przy skrzy\u017cowaniu ulic Zieli\u0144skiego i Swobodnej.<\/p>\n Przychylno\u015b\u0107 magistratu i wsparcie, jakie uzyskali cz\u0142onkowie rodzin ze strony Macieja Skrobana z Urz\u0119du Miejskiego Wroc\u0142awia, pomog\u0142y przebrn\u0105\u0107 przez zawi\u0142o\u015bci administracyjne, w kt\u00f3rych brakuje osobnej procedury dla tego typu ingerencji w nawierzchni\u0119 chodnika. Kolejni inicjatorzy musz\u0105 niestety liczy\u0107 si\u0119 z konieczno\u015bci\u0105 przej\u015bcia co najmniej kilkumiesi\u0119cznego procesu urz\u0119dowego zwi\u0105zanego z uzyskaniem stosownych pozwole\u0144.<\/p>\n Umiejscowienie kamieni pami\u0119ci jest mniej lub bardziej skomplikowanym procesem do realizacji w zale\u017cno\u015bci od podej\u015bcia danego magistratu. W Warszawie i w Krakowie nie uda nam si\u0119 dostrzec \u017cadnego Stolpersteine<\/i>, z kolei w innych miastach, np. w Bia\u0142ej Podlaskiej proces wmurowania przebiega\u0142 w\u0142a\u015bciwie bez \u017cadnych komplikacji. Szczeg\u00f3lnie napi\u0119ta sytuacja mia\u0142a miejsce w Krakowie \u2013 po tym, jak doprowadzony niemal do ko\u0144ca proces formalnego za\u0142atwiania pozwole\u0144, na mocy opinii IPN-u zosta\u0142 przez magistrat wstrzymany. Projekt Demniga zosta\u0142 uznany za sprzeczny z przyj\u0119t\u0105 w Polsce kultur\u0105 pami\u0119ci i uw\u0142aczaj\u0105cy godno\u015bci ofiar.<\/p>\n Czas na mieszka\u0144c\u00f3w kamienicy Oppenheim\u00f3w<\/b><\/p>\n W listopadzie odby\u0142a si\u0119 debata online \u201eStolpersteine w Polsce \u2013 kto, kogo i dla kogo upami\u0119tnia?\u201d zorganizowana przez OP ENHEIM. Uczestnicy dyskusji wsp\u00f3lnie zastanawiali si\u0119 nad recepcj\u0105 tego projektu w polskim spo\u0142ecze\u0144stwie. Ju\u017c sama nazwa niewielkich kostek w j\u0119zyku polskim nie jest oczywista i obok siebie funkcjonuj\u0105 co najmniej dwie: \u201ekamienie pami\u0119ci\u201d oraz \u201epotykacze\u201d. O ile pierwsza zwraca uwag\u0119 na kluczow\u0105 rol\u0119 zwi\u0105zan\u0105 z zachowaniem lub przywracaniem pami\u0119ci o ofiarach, o tyle druga lepiej oddaje oryginaln\u0105 nazw\u0119 projektu i zwi\u0105zany z ni\u0105 aspekt performatywny, kt\u00f3ry ma wyprowadza\u0107 przypadkowego przechodnia ze strefy komfortu.<\/p>\n Pretekstem dla dyskusji jest planowane umieszczenie Stolpersteine<\/i> z nazwiskami \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w kamienicy Oppenheim\u00f3w przy placu Solnym we Wroc\u0142awiu, b\u0119d\u0105cej obecnie siedzib\u0105 OP ENHEIM, a impulsem do podj\u0119cia tej inicjatywy by\u0142o zacie\u015bnienie wsp\u00f3\u0142pracy z Niemiecko-Polsk\u0105 Fundacj\u0105 Ochrony Zabytk\u00f3w Kultury [Deutsch-Polnische Stiftung Kulturpflege und Denkmalschutz].<\/p>\n Prace nad badaniem historii kamienicy i jej przedwojennych mieszka\u0144c\u00f3w trwaj\u0105 ju\u017c od d\u0142u\u017cszego czasu, czego wynikiem by\u0142a m.in. ksi\u0105\u017cka Lisy H\u00f6henleitner \u201eDom Oppenheim\u00f3w we Wroc\u0142awiu. Kamienica opowiada histori\u0119 miasta\u201d wydana w 2018 roku. Najwi\u0119cej informacji uda\u0142o si\u0119 zebra\u0107 o rodzinie Herz, kt\u00f3ra prowadzi\u0142a w kamienicy s\u0142ynny sklep obuwniczy i jej b\u0119dzie po\u015bwi\u0119cony przysz\u0142oroczny projekt w ramach grantu przyznanego przez Stowarzyszenie \u017bydowski Instytut Historyczny.<\/p>\n Ca\u0142y czas powi\u0119ksza si\u0119 tak\u017ce wiedza o rodzinie Elsner i pozosta\u0142ych mieszka\u0144cach kamienicy, m.in. dzi\u0119ki nawi\u0105zaniu kontaktu z Arolsen Archives, Mi\u0119dzynarodowym Centrum Prze\u015bladowa\u0144 Nazistowskich i najwi\u0119kszym archiwum dokument\u00f3w dotycz\u0105cych ofiar i Ocalonych. Istotnym elementem planowanego wmurowania Stolpersteine<\/i> jest dyskusja w sferze publicznej i edukacja, czego przyk\u0142adem jest wspomniana debata oraz webinar po\u015bwi\u0119cony Arolsen Archives i adresowany do os\u00f3b, kt\u00f3re w swoich projektach artystycznych zajmuj\u0105 si\u0119 zagadnieniem to\u017csamo\u015bci i pami\u0119ci.<\/p>\n Karolina Jara<\/p>\n _______________<\/p>\n
\n
\n<\/b>„Stolpersteine” czyli o pami\u0119ci, o kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna si\u0119 potkn\u0105\u0107<\/strong><\/b><\/p>\n
\n<\/b>
\nCho\u0107 inicjatywa nie jest jeszcze mocno rozpowszechniona w Polsce, w kilkudziesi\u0119ciu krajach Europy istnieje ju\u017c ponad 75 000 kostek. Koncepcj\u0119 upami\u0119tnienia ofiar re\u017cimu nazistowskiego, a wi\u0119c nie tylko \u017byd\u00f3w, ale te\u017c homoseksualist\u00f3w, Rom\u00f3w i Sinti oraz innych represjonowanych grup, stworzy\u0142 niemiecki artysta Gunter Demnig w latach 90. XX w. Projekt b\u0119d\u0105cy niczym \u201erozproszony pomnik\u201d jest istotny z tego wzgl\u0119du, i\u017c pozwala upami\u0119tni\u0107 zwyk\u0142ych ludzi, kt\u00f3rzy raczej nigdy nie doczekaj\u0105 standardowego monumentu i uwra\u017cliwia odbiorc\u00f3w na tragiczne wydarzenia, kt\u00f3re mia\u0142y miejsce zaledwie kilkadziesi\u0105t lat temu. A wszystko wskazuje na to, \u017ce wraz z obecnym wzrostem nietolerancji i tendencji nacjonalistycznych ro\u015bnie te\u017c waga Stolpersteine<\/i>.<\/p>\n